Schola Cantorum van het Ward-Instituut

Vesperdienst "Marteldood St. Johannes" in "De Papegaai" (Sint-Jozefkerk) te Amsterdam (29 augustus 2026; 16:00 uur)

In het evangelie van Lucas, hoofdstuk 1, vers 5-25, staat het verslag van de aankondiging van de engel Gabriël aan Zacharias. Hij krijgt te horen dat hij en zijn vrouw Elisabeth alsnog een zoon zullen krijgen, die ze Johannes moeten noemen.
Johannes wordt beschouwd als de voorloper, praecursor, van de Messias. Johannes was de roepende in de woestijn die de komst van Jezus aankondigde. Hij begon op dertigjarige leeftijd te preken aan de Jordaan en spoorde de mensen aan om boete te doen en zich door hem te laten dopen. Ook Jezus liet zich door hem dopen. Op bevel van Herodes Antipas, de vorst van Galilea, werd Johannes gevangen genomen. Johannes stelde namelijk het gedrag van Herodes aan de kaak omdat hij overspel pleegde met Herodias, de vrouw van zijn broer Herodes Filippus. 

Herodias zette haar dochter Salome tijdens een bijeenkomst aan tot een dans die Herodes zó van zijn stuk bracht, dat hij Salome een wens liet doen. Opgestookt door haar moeder eiste zij toen het hoofd van Johannes op. Leerlingen van Johannes haalden na de onthoofding zijn lichaam op en begroeven het. Boven zijn vermoedelijke graf in Sebaste, vlakbij Nablus in Samaria, werd een Byzantijnse kerk gebouwd. De wijding van die basiliek werd in de vierde eeuw onder keizer Constantijn vastgesteld op 29 augustus, de dag waarop Johannes’ onthoofding nu nog wordt herdacht. Johannes was de voorloper van Jezus zowel bij zijn geboorte, als bij zijn sterven. Hij was zes maanden ouder dan Jezus, daarom vieren wij zijn geboorte op 24 juni, zes maanden vóór Kerstmis. Omdat Johannes de Doper als voorloper van Christus zo bijzonder was, zingt de Schola Cantorum van het Ward-Instituut vandaag deze vespers.

Tegen de avond breekt in het getijdengebed de tijd aan om God te danken voor alles wat hij ons deze dag gegeven heeft. Zoals destijds wierook bij het avondoffer in de tempel opsteeg, stijgt ook nu het gebed van de hele Kerk op naar de hemel. Voor het avondgebed van de Kerk, de vespers, zijn vaak toegankelijke psalmen uitgekozen die omlijst worden door antifonen. Op 29 augustus verwijzen die antifonen naar de hierboven beschreven gebeurtenissen rond de marteldood van Johannes. In de vespers van deze dag omlijsten zij psalm 110 en 114. Psalmen zijn gedichten, en poëzie werkt met een taal waarin beelden en symbolen de boventoon voeren. Psalm 110 zingt over de koning van de toekomst, Gods Gezalfde bij uitstek. In de individuele psalm 114 (ik-vorm) dankt de psalmist God, nadat hij in de hoogste nood tot Hem geroepen heeft.

De lectio brevis maakt deel uit van de verkondiging van het Woord van God en heeft tot doel een kort gezegde duidelijk te doen uitkomen. De lezing is genomen uit het Nieuwe Testament, omdat deze lezing volgt op een nieuwtestamentisch canticum. Het op de lezing volgende responsorium breve is een letterlijke evangelietekst van Johannes. Vanaf de 9e eeuw worden in de Romeinse liturgie tijdens het zingen van het Magnificatliturgisch hoogtepunt in de vespers, het altaar en de gelovigen bewierookt als symbool van Christus en tempels van de H. Geest. Het Magnificat geeft uitdrukking aan de lof en dank voor de Verlossing.

Het getijdengebed is niet alleen een gebed van lofprijzing en dankzegging, maar ook een smeekgebed. Dit komt vooral tot uiting in de preces”, de voorbeden. In de traditie van de Kerk horen het lof- en smeekgebed bij elkaar. In de 4e eeuw wijst Egeria al op dit element. Het Onze Vader neemt in onze gebedstraditie een bevoorrechte plaats in, zowel in het privé-gebed als in het getijdengebed. In het huidige getijdengebed wordt het Onze Vader plechtig driemaal uitgesproken: in de Mis, in het morgengebed en in het avondgebed. Aan het einde van elk gebedsuur volgt een afsluitend gebed, een oratio conclusiva, dat door een priester of diaken wordt uitgesproken. De oraties van de vespers weerspiegelen vaak de thematiek van het verdwijnen van het daglicht. Vandaag staat de oratie echter in het teken van de te herdenken heilige: Johannes de Doper, de Voorloper van Christus.

 

 

 © Cyriel Tonnaer, dirigent Schola Cantorum van het Ward-Instituut

mei 2026